vso-mon
літаратура

Урок рускай мовы ў 6-м класе па тэме Састарэлыя слова ў раздзеле Лексіка

  • Загребина Аляксандра Юр’еўна, настаўнік рускай мовы і літаратуры

мэты:

  1. Пазнаёміць вучняў з падзелам лексікі — састарэлымі словамі.
  2. Узбагачаць слоўнікавы запас навучэнцаў праз міжпрадметныя сувязі: літаратуру, народную культуру, рускую мову, матэматыку.
  3. Праз розныя прыёмы навучання пазнаёміць навучэнцаў з жыццём, бытам, фальклорам рускага народа.

Абсталяванне: Дрэва рамёстваў, ілюстрацыі да рускай хаце, прыказкі і прымаўкі, карткі з заданнямі, клубок, ключ, загадкі аб прадметах побыту рускага народа, аўдыёзапісы народных песень, запіс на картках старадаўніх мер рахунку і вагі.

ход урока

Настаўнік: Здравствуйте, добрыя малайцы ды чырвоныя дзяўчаты. Рада вітаць вас каля брамы, дзе гаспадыня жыве. Запрашаю вас у госці ў сваю хатку, што стаіць на ўскрайку. Добрым гасцям заўсёды рады, раскажам, чым багатыя.

Аб’яву мэты ўрока:

Урок наш сёння будзе прысвечаны самому незвычайнага з’яве ў прыродзе — слову. Кажуць жа на Русі: «Быццам не мёд, а да ўсяго льнёт». Тонкае і духмянае — произнесёшь такое — нібы песня з вуснаў польётся.

(Гучыць фрагмент народнай песні).

А пагаворым мы сёння пра словы, якія ў нашай мове даўно ўжо не ўжываюцца. Іх прынята называць састарэлымі, у казках, песнях і вуснай народнай творчасці іх можна яшчэ пачуць, ды і мы сёння пабываем у далёкай даўніны.

Што ж, нас клубок кліча на парог.

Пераход да асноўнай часткі ўрока.

Вось я ключ ўзяла, ды да дому падышла. Як даўней дом называўся? (Хата, святліца, светёлка, святліца).

На парозе нас сустракае чырвоная дзяўчына. Усё ў яе выдатна: каса да пояса, румянец ва ўсю шчаку.

Зараз мы ўспомнім, як жа называліся часткі чалавечага цела ў глыбокую даўніну. Вы падымае сваю картку і змяшчаеце слова, на ім дадзенае, да нашай прыгажуні.

(Выконваецца заданне).

(Словы: лоб, вочы, шчокі, вусны, Жарэла, рамены, далонь, палец, чэрава, сьцёгны).

(Дзеці пры дапамозе настаўніка тлумачаць значэнне слоў)

А мы заходзім праз парог? Што бачым? Агеньчык.

А на лаўцы гаспадар — на ўсе рукі ад нуды. Усё майструе, любая справа ў руках гарыць.

Давайце звернемся да дрэва рамёстваў, і паглядзім на наша новае заданне.

З старажытнымі рамёствамі звязана нараджэнне значнай колькасці ўстойлівых словазлучэнняў — фразеалагізмаў. Паспрабуйце адгадаць, у мове якіх майстроў выкарыстоўваліся фразеалагізмы, якія знаходзяцца на нашым дрэве:

(Два сапога — пара) — шавец
(Аўчынка выраба не варта) — кушнер
(Зняць габлюшку) — цясляр
(Замятае сляды) — паляўнічы
(Закідваць вуду) — рыбак
(Дзяжы квашнёй) — кухар
(Плесці лапці) — шавец

(Вучні ў працэсе называння рамёствы размяркоўваюць на дрэве рамёстваў фразеалагізмы).

Нават імёны на Русі давалі па — асабліваму. Прыгожа яны гучалі з вуснаў бацькоў. Дадзены былі з любоўю. Богдан — богам дадзены, Сновид — у сне убачаны. Людміла — людзям мілая.

«Справе час — пацесе час», — казалі нашы продкі. Але знаходзілі яны час і для святаў. Апраналі яны на сябе ў святы самую прыгожае адзенне і выходзілі на людзей паглядзець ды сябе паказаць.

Наступным нашым заданнем будзе як раз задача — апрануць нашых герояў.

Праца ў парах:

(Гучыць запіс народнай песні).

Настаўнік зачытвае словы:

Світы, душегрея, ярмолкі, бравэркі, картуз, кафтан, какошнік, пояс, малахай, ногавки, анучы, андарака, парты, кашуля, сарафан, сарака, шушун, кажух.

Навучэнцы дзеляць на тры слупка старонку — галава, тулава, ногі — і размяркоўваюць слова ў табліцы).

Цяпер нашы героі апранутыя прыбрана, на свята пара. А якое ж свята абыходзіўся без пацехі: песень, загадак, гульняў ды казак.

Таму мы з вамі будзем адгадваць загадкі, але ўсе яны звязаны з прадметам побыту нашых продкаў.

  1. Стаіць у куце Арына,
    Доўгі рот Разіна.
    Пашча адкрывае,
    Што даюць — глынае.
    Узімку яна есць і фырчит,
    А ўлетку галодная спіць.
    (Печ).

  2. Жалезны нос ў зямлі
    Капае, капае,
    Зямлю пушыць.
    (Плуг).

  3. Ці не брэша, ня кусае,
    А ў дом не пускае. (Замак).

  4. Пяць авечак стог аб’ядаюць,
    А пяць прэч адбягаюць.
    (Рукі за калаўротам).

  5. Пасярод двара стаіць капа,
    Спераду вілы, ззаду венік.
    (Карова).

  6. Кланяецца, кланяецца,
    Прыйдзе дадому — расцягнецца.
    (Сякера).

Што ж, святы сканчаюцца. А ў селяніна клопатаў поўны рот. Гаспадарка, агарод. А не толькі высадзіць трэба, даглядаць ды збіраць. На доўгую зіму разлічыць.

Перад вамі зараз знаходзяцца старадаўнія меры рахунку ды вагі. Вырашыце задачы, якія даводзілася вырашаць нашым продкам. Памятаеце, што выкарыстоўваць пры ліку трэба старадаўнія меры.

Самастойная праца:

  1. На Каляды для адной сям’і рыхтуюць 3 вялікіх збана сбитня. Колькі ўсяго ў вёсцы за свята выпіваюць сбитня, калі вядома, што там пражывае ўсяго 25 сем’яў, а аб’ём аднаго збана — 10 чарак.

    (Чарка — мера вадкасці = 0,123 л).

    Рашэнне: 3 збана УМН на 25 сем’яў = 75 Жбанаў УМН на 10 чарак = 750 чарак УМН 0,123 л. = 92,25 літраў.

  2. Аннушка назбірала ў лесе пяць корабаў грыбоў. Паўтара палукашка яна аддала бабулі на зімовы запас, а астатнія павезла з бацюшкам на кірмаш. Колькі грошай атрымала Маша, калі вядома, што адзін палукашак грыбоў варта грывеннік?

    (Грывеннік — старадаўняя манета = 10 капеек).

    Рашэнне: 5 корабаў — 1,5 палукашка УМН на 1 грыўню = 3,5 грывеннік УМН на 10 коопеек = 35 коопеек.

  3. Колас ячменю, з часу пасеву ў канцы траўня, вырастае за месяц у сярэднім на 9 вяршкоў. Якой вышыні будзе колас падчас жніва ў канцы жніўня?

    (Вяршок — мера даўжыні = 4,44 см).

    Рашэнне: 9 вяршкоў УМН на 3 месяцы = 27 вяршкоў УМН на 4.44 см = 119,88 см.

Вось мы і з гаспадарчымі праблемамі ў хаце справіліся.

Вядома ж, наша падарожжа ў старадаўнюю хату, безумоўна, павінна скончыцца народнай мудрасцю. А што мае на ўвазе народная мудрасць? Прыказкі і прымаўкі.

Казалі ж на Русі: «Прыказка — усім справах памочніца».

Галоўнай каштоўнасцю нашых продкаў былі сям’я і праца. Таму і прыказкі, якія мы з вамі зараз успомнім, менавіта пра гэта.

Праца корміць, а …
Які майстар, такая і …
Не патрэбен і скарб, калі …
Ня працаваць, так і …
Няма за сваю справу не бярыся, а за сваім …
У гасцях добра, а …
Справа …

«Не словы, якое б было так замашисто бойка, так бы кіпела і животрепетало, як трапна сказанае рускае слова», — так казаў пра рускую мову вялікі пісьменнік Мікалай Васільевіч Гогаль.

Але вы ведаеце, што руская мова — гэта адзін з шматлікіх славянскіх моў. І многія словы, нават выйшлі з ужытку, вельмі падобныя.

Давайце зараз пазнаёмімся з чароўнай фразай іншай мовы і паспрабуем яе перавесці:

«Стара мама білі ў малым белым домчеку. Перад домам Віску заградка плна пёстрих Кветай. Пад вокнамі Стой лавичка ».

Якія словы вас тут бянтэжаць?

(Білі — жыве, домчеку — хатка, заградка — плот, Кветай — кветкі).

Вось мы і перавялі. А бо фраза напісана па-славацку. Ці не праўда, дзіўна перакладаць з мовы, які ніколі не вывучаў?

Падвядзенне вынікаў урока:

Сёння мы з вамі падарожнічалі ў невялікі пласт слоўнікавага складу беларускай мовы — у словы, якія выйшлі з шырокага ўжывання. Але з іх і складаецца галоўнае наша спадчына — наша культура.

Бо павага да мінулага — гэта тое, што адрознівае адукаваных людзей.

Што ж, госці дарагія, пара развітвацца, таму вяртацца. Вы ў нашай хаце пабывалі, а што новага даведаліся?

Ўрок скончаны. Да пабачэння. А ацэнкі на развітанне за ваша старанне.

Выстаўленне адзнак за ўрок.

Хатняе заданне: Знайсці некалькі народных прымет, звязаных з сельскагаспадарчымі работамі на Русі.





Внимание, только СЕГОДНЯ!

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *