vso-mon
літаратура

Слоўнікавы праца на ўроку беларускай мовы як сродак карэкцыі мыслення дзяцей з абмежаванымі магчымасцямі здароўя

  • Вільгельм Любоў Іванаўна, настаўнік рускай мовы

Вядучай і асноўнай задачай навучання беларускай
мове ў спецыяльнай карэкцыйнай школе VIII выгляду
з’яўляецца карэкцыя мыслення і мовы вучняў з
недахопам інтэлекту. спецыфічныя задачы
навучання граматыцы і правапісу (выпрацоўка
досыць трывалых навыкаў пісьменнага лісты,
уменняў паслядоўна выкладаць свае думкі ў
вуснай і пісьмовай форме) вырашаюцца ва
ўзаемадзеянні з іншымі, накіраванымі на
карэкцыю і развіццё прамовы, пазнавальнай
дзейнасці, выхаванне, сацыяльную адаптацыю і
рэабілітацыю асобы дзіцяці з абмежаванымі
магчымасцямі здароўя. [2]

Праграма па беларускай мове ў спецыяльнай
карэкцыйнай школе для кожнага класа
прадугледжвае абавязковае засваенне шэрагу
слоў, правапіс якіх не правяраецца
правіламі. Трывалае засваенне вучнямі іх
напісання дасягаецца шляхам частага
ўжывання ў розных заданнях і практыкаваннях,
звязаных з якая вывучаецца тэмай.

Слоўнікавы праца праводзіцца на ўсіх уроках
рускай мовы і спрыяе развіццю
лексічнай боку мовы вучняў,
граматычныя яе афармлення, развіццю
арфаграфічнай зоркасці. Яна з’яўляецца адным з
відаў замацавання ведаў на ўроку.

Настаўнік вызначае колькасць новых слоў і
слоў для паўтарэння на кожны ўрок, арыентуючыся
на вучэбную праграму, а таксама зыходзячы з
рэалізацыі прынцыпу пашырэння міжпрадметных
сувязей у навучанні і сувязі з жыццём, — гэта словы,
неабходныя для вывучэння матэматыкі, геаграфіі,
гісторыі і г.д., сучасная лексіка з газетных і
часопісных артыкулаў. Усе словы, якія вывучаюцца на ўроку,
павінны быць адпрацаваны ў лексічным і
граматыка-арфаграфічныя плане.
Сістэматычная слоўнікавая праца спрыяе
фарміравання не толькі гра-навучальных і
спецыяльных уменняў і навыкаў, але і карэкцыі
прамовы, мыслення, увагі, памяці і г.д.

Пры вывучэнні слоўнікавых слоў вынікае абапірацца
на 4 віды памяці дзяцей: глядзельную, слыхавую,
кинестетическую (паскладовая прагаворванне або
арфаграфічнае чытанне), маторную.[6]

Выбар славесных, навочных або практычных
метадаў і прыёмаў, выкарыстанне іх у
разнастайных спалучэннях пры арганізацыі і
правядзенні слоўнікавай працы залежаць ад
характару лексічнага матэрыялу, узроставых і
індывідуальных асаблівасцей вучняў.[2]

У залежнасці ад таго, якія цяжкасці
ўзнікаюць у навучэнцаў пры працы са словам,
слоўнікавая работа павінна быць рознай па сваім
зместу і пераследваць розныя мэты.
Слоўнікавы праца можа:

— быць накіравана на вывучэнне лексічнага
значэння новага слова і тым самым на пашырэнне і
паглыбленне слоўніка;

— пераследваць граматычныя мэты;

— праводзіцца з мэтай навучання дзяцей
правільнаму вымаўленню асобных слоў.[3]

Для якаснага засваення новых слоў мае
значэнне пэўная паслядоўнасць
працы:

  • ўспрыманне словы на слых;
  • высвятленне яго лексічнага значэння;
  • глядзельнае ўспрыманне слова (першаснае на
    картцы);
  • другаснае прачытанне словы, пастаноўка націску,
    вылучэнне ударнай і ненаціскных галоснай ці
    іншых арфаграм, якія трэба запомніць;
  • дзяленне словы на склады і для пераносу;
  • запіс словы ў сшытак з падкрэсьліваньнем літары
    або літар, напісанне якіх трэба запомніць;
    падбор роднасных слоў, запіс іх з
    падкрэсленнем патрэбнай арфаграм;
  • складанне словазлучэнняў, прапаноў з
    вывучаемым словам;
  • запіс лепшага прапановы з складзеных
    навучэнцамі або даных настаўнікам.

Пры падвядзенні вынікаў работы настаўнік
абавязкова просіць вучняў ўспомніць, якое
«Слоўнікавыя» слова яны вывучылі, і сказаць, як
яно пішацца.

Слоўнікавы праца павінна арганічна
ўпісвацца ў ўрок у адпаведнасці з тэмай. яна
можа служыць пераходам ад аднаго выгляду працы да
іншаму, з’яўляючыся ў той жа час самастойным
элементам ўрока.[2]

Каб слоўнікавая праца была цікавай і
давала патрэбны вынік, я стараюся яе
разнастаіць. Пры вывучэнні любога слова з
неправяраемым напісаннем перш за ўсё, калі гэта
магчыма, паказваю карцінку (Дадатак
1), затым тлумачу значэнне слова.
Аналізуецца яго звукобуквенный склад,
ставіцца націск, вылучаецца неправяраемым
ненаціскных або іншая арфаграм,
прысутная ў слове. Дзеці складаюць з дадзеным
словам прапанову.

У пачатковых класах правапіс слоў па тэмах
«Гародніна і садавіна», «Рэчы», «Птушкі і жывёлы» і
некаторыя іншыя ўжо засвоена. У наступных
класах ўводзяцца новыя словы па гэтых тэмах і
новыя тэмы. Выкарыстоўваю заданне: выпісаць з
слоўнічка словы на адну з тэм, падкрэсліць
арфаграм, запомніць іх напісанне.

У кожным класе слоўнікавыя словы дзялю па тэмах (Дадатак 2). Так, слоўнікавыя словы 7
класа можна падзяліць на такія тэмы:

«Радзіма» (берагчы, дзяржава, дэлегат,
дакумент, міліцыя, насельніцтва, пашпарт,
незалежнасць, патрыёт, рэвалюцыя, рэспубліка,
пільнаваць, электрычнасць);

«Шпіталь» (кабінет, лекі, рэцэпт,
тэмпература, хірург);

«Школа» (почырк, літаратура, мацярык, маштаб,
казурка, планета, праграма, працэнт, кіламетр,
сантыметр, цэнтнер, экзамен);

«Праца» (апарат, брыгада, майстар, мантаж, матор,
слесар, токар, паштальён);

«Спорт» (басейн, ровар, стадыён, трэнер,
трэніраваць);

«Крама» (гастраном, манекен, прадавец,
універмаг);

«Тэатр» (антракт, спектакль, гардэроб);

«Ежа» (бутэрброд, марозіва);

«Вакзал» (платформа, чамадан).

У 5-6 класах праводзіцца Каментаваць
ліст вывучаных слоў. Пачынае яго вучань,
які сядзіць на першай парце. Ён называе любое
вывучанае слова, тлумачыць яго значэнне (калі ён
абцяжарваецца, на дапамогу прыходзяць іншыя вучні),
паказвае ўдарны склад, вылучае неправяраемым
галосную. І так кожны вучань па чарзе называе
сваё слова (з умовай не паўтарацца). Калі ж
каментавалы няправільна вылучае арфаграм,
яго папраўляюць.

Другі год я ўжываю ў працы яшчэ адзін варыянт
каментаванага лісты. Для гэтага ў мяне
маюцца 12 камплектаў друкаваных картак (
Дадатак 3) на кожнага вучня ў
класе. Кожны камплект ўтрымлівае ў сабе
розны набор слоў, якія часта сустракаюцца ў
вуснай і пісьмовай мовы, аб’яднаных адной
тэмай. Вучням прапануецца запісаць гэтыя словы
да сябе ў сшытак, а потым па заданні настаўніка яны
знаходзяць сярод іх словы на пэўны правіла
(Напрыклад, словы з ненаціскных галоснай; словы з
прамаўляльнымі зычнай; словы з падвоенай
зычнай; і г.д.), падкрэсліваюць арфаграм і
прагаворваюць дадзенае правіла. Калі дазваляе
час, па прапанаваным набору слоў вучні
складаюць прапановы. Працу з гэтымі
карткамі дзеці выконваюць з задавальненнем.

У 7 класе я праводзіла выбарачныя дыктоўкі. з
вымаўленых мной прапаноў вучні
выпісваюць слоўнікавыя словы. напрыклад:

Хірург выпісаў хвораму рэцэпт.

Лекі атрымліваюць у аптэцы.

Пашпарт з’яўляецца дакументам кожнага
грамадзяніна.

Выпісаныя словы: хірург, рэцэпт, пашпарт,
дакумент.

Прапаноўвала сказы, у якіх патрабуецца
дапісаць слова. напрыклад:

У вучня прыгожы … (почырк).

Спартсмен пайшоў на … (стадыён).

Цягнік падышоў да … (платформа).

У хворага высокая … (тэмпература).

Гэты від работы мае два варыянты:

1) словы для ўстаўкі пішуцца настаўнікам на дошцы;

2) патрэбныя словы дзеці пішуць па памяці, затым
звяраюць са слоўнікам.

У 6 класе выкарыстала пытанні, адказам на
якія з’яўляюцца слоўнікавыя словы. напрыклад,
пыталася:

Як вы называеце …

… дарогу, пакрытую асфальтам? (Шашы);

… тых, хто жыве побач з вамі? (Суседзі);

… засушаныя расліны? (Гербарый) і г.д.

Пры слоўнікавай працы шырока прымяняюцца
загадкі. У словах-адгадкі дзеці вылучаюць літары,
якія трэба запомніць, ставяць націск. для
развіцця мыслення, памяці, мовы, замацавання
арфаграфічных навыкаў можна выкарыстоўваць лато
«Загадкі» (Дадатак 4). гульнявая
картка такога лато падзелена на 4 часткі, у
кожнай з якіх напісана загадка. настаўнік
паказвае невялікія прадметныя малюнкі,
якія з’яўляюцца адгадка да загадак. убачыўшы
карцінку-отгадку, падымае руку той вучань, для
каго падыходзіць гэтая адгадка і закрывае ёю патрэбную
частка карткі. Выйграе той вучань, які
правільна зачыніў картинками- адгадкамі сваю
картку і без памылак запісаў словы.

У слоўнікавай працы выкарыстоўваю таксама такое
заданне: выпісаць па 5 слоў з слоўнічка на патрэбную
літару. Так, у 8 класе можа атрымацца наступная
запіс:

З мэтай развіцця сувязны прамовы выкарыстоўваю
слоўнікавыя словы для складання невялікага
аповеду. напрыклад:

1. Зіма, мароз, канькі, каток.

2. Вучань, аловак, пенал, сшытак, почырк.

Прашу знайсці «згубіўся» склад. У 6 класе гэта
практыкаванне можа выглядаць так:

… — чыну (мужчына),

… — жалуйста (калі ласка),

… — женер (інжынер),

… — тересный (цікавы) і інш.

У 7 класе прапаную сабраць склады ў словы:

ці, сан, метр (сантыметр);

тая, пла, ня (планета);

ле, ство, кар (лекі);

ном, га, ладу (гастраном);

сі, ве, пед, ло (ровар).

Пастаянна выкарыстоўваю дэманстрацыйныя карткі
са слоўнікавым словамі, У кожным класе свой набор
картак (Дадатак 5). ўжываю іх
як пры першым знаёмстве са словам, так і ў
далейшым, пры замацаванні яго правапісу. У
апошнім выпадку зачыняю ў слове арфаграм, а
вучні называюць яе.

У кожным класе вядзецца праца па замацаванню і
паглыбленню ведаў па тэме «Склад слова». пры
гэтым з’яўляецца зноў магчымасць выкарыстоўваць
словы з слоўнічка. прапануюцца наступныя
заданні:

Праца са слоўнікавым словамі праводзіцца пры
вывучэнні розных праграмных тэм. Так, у 5
класе пры вывучэнні тэмы «Назоўнік»
прапануюцца наступныя заданні са слоўнікавым
словамі:

1. Выпісаць з слоўнічка пяць — шэсць слоў — імёнаў
назоўнікаў.

2. З групы назоўнікаў выпісаць у тры
слупка словы мужчынскага, жаночага і сярэдняга
роду.

3. Запісаць побач з назоўнікамі мужчынскага
роду парныя назоўнікі жаночага роду:

пасажыр — пасажырка

партызан — партызанка

сусед — суседка

гаспадар — гаспадыня

мужчына — жанчына

4. Паставіць назоўнікі ў множным
ліку.

5. Выпісаць з слоўнічка зададзенае колькасць
назоўнікаў, вызначыць іх скланенне.

6. Пазначыць склон назоўнікаў у спалучэнні
слоў, напрыклад такіх:

упэўненасць у перамозе, вера ў перамогу, язда ў
аўтамабілі, язда па шашы.

7. Паставіць назоўнікі ў патрэбны склон:

знаходзіцца ў (атрад),

    любуюся (гарызонт),

    жыву ў Іванаўскай (вобласць).

8. Просклонять слоўнікавыя словы —
назоўнікі 1, 2, 3-га скланення.

У 6 класе пры вывучэнні тэмы «Імя
прыметнік «слоўнікавыя словы выкарыстоўваюцца ў
наступных заданнях:

1. Ад слоў: партызан, фанера, парэчка, рамонт,
каляндар, шакалад ўтварыць прыметнікі.

2. Паставіць словазлучэнні ў патрэбным склоне:

пасажырскі вагон — у р.п.

цікавы суразмоўца — у п.п.

выдатны дзень — у т.п.

3. Просклонять слоўнікавыя словы — імёны
прыметнікі.

У 8 класе пры вывучэнні тэмы «Дзеяслоў» можна
выкарыстоўваць такія заданні:

1. Выпісаць з слоўнічка дзеясловы, праспрагайце
іх.

2. Утварыць дзеясловы ад назоўнікаў,
напрыклад:

швачка — шыць,

майстар — майстраваць,

прадавец — прадаваць,

тэлеграф — тэлеграму.

У любых класах прапануюцца наступныя
практыкаванні:

1) выпісаць словы з слоўніка:

а) якія адпавядаюць схеме;

б) у якіх два мяккіх гуку;

в) у якіх літар больш, чым гукаў;

г) з падвоенымі зычнымі;

в) у якіх гукаў больш, чым літар;

2) выпісаць з слоўніка:

а) самае доўгае слова;

б) самае кароткае слова і г.д .;

3) запісаць па памяці слоўнікавыя словы;

4) напісаць карцінны дыктоўка;

5) дыктоўка, які праводзяць вучні — суседзі па
парце, з наступнай праверкай па слоўнічак;

6) запіс слоўнікавых слоў на пэўную тэму.
Напрыклад, якія слоўнікавыя словы патрэбныя для
складання аповеду пра прыроду роднага краю (5
клас); аб рабоце дзяўчынак у швейнай майстэрні (6
клас); да адказу на ўроку гісторыі (7-8 клас); аб
падрыхтоўцы да працы пасля заканчэння школы (9
клас);

7) дадатак прапаноў патрэбнымі слоўнікавых
словамі:

Чалавек без …, што салавей без песні. (Радзіма);

Які …, такая і …. (Майстар, работа).

Можна ўжываць гульні, якія дапамагаюць лепш
запамінаць слоўнікавыя словы:

Гульня «Знайдзі пару»

Да слоў з левага слупка дзеці падбіраюць
сінонімы з правага слупка:

алфавіт акуратны

чысты кавалерыя

конніца свавольнік

гарэза азбука

Гульня «Знайдзі слова ў карціне»

Вывесіць карцінку, а вучні па яе зместу
выпісваюць як мага больш слоўнікавых слоў.
Напрыклад: па карціне «Вёска» — вёска, бяроза,
курыца, антэна, воблака, карова, плот,
электрычнасць, ліхтар, брамка.

Гульня «Уцяклі галосныя»

Слоўнікавыя словы запісаныя на дошцы. прапушчаны
галосныя ў слабой пазіцыі. вучні ставяць
націск, вяртаюць галосныя на месца,
падкрэсліваюць «небяспечныя» месцы.

Гульня «Хто больш запомніць»

Вучні хорам чытаюць слоўнікавыя словы,
запісаныя на дошцы, потым чытаюць
самастойна, Словы зачыняюцца. навучэнцы
запісваюць словы, якія яны запомнілі. хто
больш запісаў, той пераможца.

Гульня «Якое слова прапала»

Вучні чытаюць словы, запамінаюць, закрываюць
вочы. Адно з слоў зачыняецца карткай.
Вучні запісваюць слова, якое закрыта, і г.д.

Гульня «Даведайся і запішы»:

галоўны горад дзяржавы (сталіца);

назву галоўнага горада нашай краіны (Масква);

перапынак паміж дзеяннямі ў тэатры (антракт) і
г.д.

Гульня «Пачні слова на апошнюю
літару «

Называецца слоўнікавыя слова. вучні на
апошнюю літару гэтага слова называюць яшчэ адно
слоўнікавыя слова. Запісваюць 6-7 слоўнікавых слоў.
Складаюць прапановы з гэтымі словамі.

Гульня «Полсловечка за табой»

Вучань дыктуе склад, сусед заканчвае слова.
Так запісваюць 6-7 слоўнікавых слоў.[6]

Для лепшага засваення слоў тлумачу іх
паходжанне. Напрыклад, кажу, што ў словах тэлефон,
тэлевізар, тэлескоп першая гонар «целе »
— прыйшла ў рускую мову з грэцкай мовы і
абазначае «далёка».

У слове геаграфія два кораня: «гео«-
зямля і «Графа«- пішу, таму слова
перакладаецца як «землеописание». У слове біяграфія
таксама два кораня: «бія«- жыццё і»Графа«-
пішу, і гэтае слова перакладаецца як жыццяпіс.

слова ровар уяўляе спалучэнне
двух лацінскіх каранёў: «вяло«- хуткі і»пед»
— нага.

Усе вышэйпаказаныя заданні і прыёмы дазваляюць
зацікавіць навучэнцаў працай над словам. У
іх назапашваецца слоўнікавы запас, фармуецца
навык напісання і правільнага спажывання
цяжкіх слоў. Гэтая праца станоўча ўплывае і на
агульнае развіццё навучэнцаў з абмежаванымі
магчымасцямі здароўя.

Якасць слоўнікавай працы дасягаецца пры
захаванні такіх метадычных рэкамендацый, як:

Такім чынам, правільна арганізаваная
слоўнікавая праца на ўроку беларускай мовы
спрыяе выхаванню ў вучняў з
абмежаванымі магчымасцямі здароўя цікавасці і
любові да роднай мовы, да свядомага засваення
правілаў правапісу.

літаратура

  1. Аксёнава А.К. Методыка навучання беларускай мове
    у дапаможнай школе. — М. 1986.
  2. Панская Н.М., Нисневич Л.А. навучанне рускай
    мове ў 5-9 класах дапаможнай школы. — М., 1992.
  3. Бебешина М.М., Свірыдзенка В.П. Развіццё прамовы на
    ўроках рускай мовы ў 5-9 класах
    дапаможнай школы. З вопыту работы. — М., 1978.
  4. Варанкова В.У. Навучанне грамаце і правапісу ў
    1-4 класах дапаможнай школы. — М., 1988.
  5. Левушкина А.М. Слоўнікавы праца ў пачатковых
    класах. 1-4 клас. — М., 2004.
  6. Піліпенка Э.Ю. Фарміраванне навыкаў напісання
    слоўнікавых слоў. — «Пачатковая школа», № 6, 2010.
  7. Праграмы спецыяльных агульнаадукацыйных
    (Карэкцыйных) школ. — М., 2000..
  8. Яраслаўцава С.В. Праца над слоўнікавы словамі ў
    пачатковай школе. — М., 2004.




Внимание, только СЕГОДНЯ!

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *